Balser Biert: Algordanzas a Jon Demarmels

In: Il Chalender Ladin 2013

La suonda d'pan sejel

La famiglia Taisch, davart da mia mamma d'eira ün sich parainta cun Jon Demarmels, causa cha meis pin Rico, ün frar da mia mamma, vaiva maridà ad Ursulina Demarmels, la sour da Jon Demarmels, nossa 'tanta Lina'. Perquai varà gnü Jon Demarmels, mettain, per mai, fingià da puobet insü ün pa daplü simpatia, forsa eir causa ch'el d'eira amo da l'on da meis bap, e cha quel d'eira disgrazià a mort ch'eu vaiva be amo tschinch ons. Quai d'eira ün di d'inviern vers saira, eu varà gnü var ot ons, vaiva dad ir da nossa chasa paterna giò Scuol Sot fin sülla lattaria cun üna brenta d'lat be mus. La lattaria d'eira quella jada suotaint l'hotel da 'L'üja', ingio chi'd es la butia da sport 'Engiadina'. Ma mamma am vaiva dat sco incuraschimaint ün fletta d'pan sejel cun sü gross painch e zücher suravia. La brenta vaiv'la rantà per plat sün üna schlitretta. Cun ir da qua sü varaja mettain, lichà Mic Feuerstein giò painch e zücher da la suonda, uschea cha cur ch'eu sun rivà sü in lattaria nu d'eira sü plü nüglia. 'Sar Jon', co ch'eu vaiva da dir, ha guardà pel pan aint ed ha dit: „Ma, quia, meis char, nun esa sü plü bler. Dà nan!“ E lura ha'l tut be cul man our da la panaglia gronda tant sco ün öv painch frais-ch, til ha miss ourasom la fletta, ha strichà oura cul polsch tuot il mantun per lung dal pan ed ha dit: „Uossa hast eir alch per ir aval.“


Pes-char culla frilla

Quai sarà stat intuorn l'on 1950 ch'eu, sco giuven pes-chader, savaiva cha Jon Demarmels d'eira ün expert per pes-char culla frilla, e ch'eu vess dasort jent savü dad el co cha tuot funcziuna in detagl. Eu m'ha permiss da til dumandar, sch'el am pudess instruir plü precis. Ed el, quella jada intuorn ils sesanta ha dit: „Quai fetscha jent, tü poust gnir cun mai in dumengia aint da S-charl. Mo sainza percha!“ Quist „mo sainza percha“ m'ha parü il prüm ün pa curius, schi, eu d'eira bod indegnà ch'el nu'm piglia per plain. Mo eu n'ha lura eir badà perche! Partits eschna a bunura bodezzas culs velos 'da militar' sco chi's dschaiva quell vouta, eschan passats a pè sü da San Jon, lura aint dals Vallangs e Trigl fin pro la Storta da Mingèr. Là vaina miss ils velos suot ün giaschigl. Lura s'ha miss Jon Demarmels a sezzer sün ün grip sper l'aua e ha guardà lönch per quai suot sainza far pled. A til verer uschea am paraiva da dudir che cha seis stret ami Men Rauch ha scrit da 'Gian da Crapalv' aint il 'Bal dal schaiver nair' e illa poesia 'La chanzun dal pes-chader' ch'el svess vaiva miss in rima e cumpuonü. Amo ün pa absaint, am paraiva, ha'l miss insembel la percha da chonna, plajà insembel il piz da la gnignola our da corda d'saida verda, muossà co chi's fa il nuf cun corda e cavaletta e co chi's franca girels e crötsch. Lura ha'l tut our da sa buscha üna butiglia cun frillas, svödà oura l'aua e miss aint frais-cha, tut üna frilla, till'ha dat ün sfargnoccal giò pel nas e cumanzà culla procedura cun üna forschina agüzza e fil fin, guardond adüna darcheu per mai aint cun ün'ögliada lomma, sco'l painch ch'el am vaiva strichà sül pan sejel. In vista al fat, chi podessan esser quia preschaints eir pes-chader, nu vöglia tradir uossa massa bler. Fat esa però ch'el davo mincha manada importanta faiva üna posina, guardond per mai aint riond e dschaiva: „Hast vis bain?“ E lura ha cumanzà la pes-cha. „Sta davent da l'aua!“ - „Nu far movimaints massa dindets!“ e bler oter plü. El traiva la frilla sco l'archet d'üna gïa. „Scha davo trais trattas nu morda ingün, schi va inavant!“ El as struozchaiva sco üna vuolp da crap a crap, da bösch a bös-ch, guardond da nu büttar sa sumbriva aint ill'aua, e quai tuot cun üna tala abiltà cha eu, sch'eu laiva propcha gnir da verer precis co ch'el fa tuot, nu vess eir amo gnü peida da pes-char svess. Là n'haja pür inclet perche ch'el am vaivat dit: „Tü poust gnir cun mai, mo sainza percha!“ Be tras quai n'haja pudü imprender blers trics da Jon Demarmels, trics ch'eu douvr amo hoz e chi'm fan adüna darcheu pensar e meis magister da pes-char.

La chanzun dal pes-chader.
In: Men Rauch, Chanzuns per guitarra, ed. dal "Chardun", 1976: 60-61


Ils vainchers da la sonda

Jon Demarmels e sia duonna Dora vaivan ün'abitaziun aint il Bloc Quadras be sur la scoula. Aint in quel staivan eir Madlaina, lur figlia, e seis prüm hom Mic Feuerstein cun lura trais uffants, e mia famiglia, eir cun trais uffants. Quists ses d'eiran adüna darcheu in cumpagnia. Per els d'eira la sonda a mezdi adüna alch special. Là capitaiva nempe Jon Demarmels a chasa da lavur nan da la punt Clozza be sper il Bloc. Ils trais uffants da Madlaina e Mic currivan lura be sigls incunter clomond: „Bazegner, bazegner!“ Quel riaiva da tuot cour, branclaiva lura sias abiadias e seis abiadi e pigliaiva, fond sü murlunas be aspettativas, our da la glioffina da brastoc ün vaincher per ün. Stoja cha quai ha lura dat fö il strom eir pro meis trais mats, damöd cha eir els currivan lura incunter clomond: „Bazegner, bazegner!“ e Jon Demarmels, sco adüna cul cour daoura giò, daiva riond eir ad els ün vaincher per ün.

Loc. cit., p. 64